Często można spotkać się z opiniami, że małżeństwa, które decydują się na ustanowienie rozdzielności majątkowej z góry skazują się na niepowodzenie. W opinii społecznej pokutuje przekonanie, że rozdzielność majątkowa to wyraz braku zaufania drugiej osoby i egoistycznego podejścia do instytucji małżeństwa. Z perspektywy prawnej, jest to przekonanie zupełnie nietrafione, a dodatkowo szkodliwe. Jest bowiem zdecydowanie odwrotnie – rozdzielność majątkowa małżeńska może w wielu przypadkach uratować finansowo założoną rodzinę i w ten sposób przyczyniać się do jego dobra. Staroświeckie przekonanie, że intercyza, bo tak nazywa się najczęściej potocznie rozdzielność majątkową, na szczęście odchodzi już do lamusa, a umowny ustrój majątkowy między małżonkami jest coraz częściej zasadą, aniżeli wyjątkiem.

W tym artykule postaram się przybliżyć problematykę rozdzielności majątkowej oraz sposobów na jej ustanowienie.

Ustawowa wspólność majątkowa – czym jest?

Żeby doprze zrozumieć sens i zastosowanie rozdzielności majątkowej małżeńskiej należy przyjrzeć się, czym jest ustawowa wspólność ustawowa. Zacząć należy od tego, że jest to podstawowy ustrój majątkowy małżeński, który powstaje automatycznie po zawarciu małżeństwa, o ile oczywiście małżonkowie nie postanowią inaczej. Ustawodawca uznał więc z jakiegoś powodu, że jest to najbardziej podstawowa i typowa forma uregulowania stosunków majątkowych w małżeństwie.

W skrócie można powiedzieć, że w wyniku powstania ustawowej wspólności między małżonkami dochodzi do zawiązania się trzech majątków: majątku wspólnego małżonków, majątku osobistego męża i majątku osobistego żony. Należy przy tym pamiętać, że zasadą będzie zaliczanie nabywanych w czasie trwania małżeństwa rzeczy i praw do majątku wspólnego małżonków.

Małżeńska wspólność majątków – składniki

Do majątku wspólnego małżonków wchodzą bowiem, w szczególności (art. 31 k.r.o.):

1. pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków;
2. dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków;
3. środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków;
4. kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie emerytalnym.

Zwracam uwagę, że art. 31 k.r.o. posługuje się wyrażeniem „w szczególności”, co w praktyce oznacza, po pierwsze, że wejście nabytego przedmiotu lub prawa do majątku wspólnego poczytać można za zasadę, a po drugie znaczy to, że inne przedmioty wchodzą do majątków osobistych na zasadzie wyjątków. Wyjątki te określa art. 33 k.r.o. i są to:

1. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej;
2. przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił;
3. prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom;
4. przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków;
5. prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie;
6. przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość;
7. wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków;
8. przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków;
9. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy;
10. przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Przykładowo więc, wbrew obiegowej opinii samochód kupiony przez jednego z małżonków wyłącznie ze swojej pensji jest częścią majątku wspólnego. Natomiast samochód, który jeden małżonek otrzymał od swoich rodziców przed zawarciem małżeństwa stanowi jego osobisty majątek.

Rozdzielność majątkowa w formie umowy -kiedy i jak zawrzeć?

Mimo tego, co wspomniano wyżej, iż ustawowa wspólność małżeńska jest poczytywana przez kodeks rodzinny i opiekuńczy za zasadniczy sposób uregulowania stosunków majątkowych w małżeństwie, to małżonkowie mogą swobodnie zmienić porządek ustawowy i wprowadzić swoje zasady.

Zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej może poprzedzać zawarcie małżeństwa, jak również może zostać zawarta w czasie jego trwania. Umową majątkową małżeńską, małżonkowie mogą: rozszerzyć lub ograniczyć wspólność ustawową (np. ustalić, że do majątku wspólnego wejdą prawa autorskie nabywane przez małżonków), ustanowić rozdzielność majątkową, ustanowić rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

Proszę pamiętać, że jeżeli małżonkowie są zgodni co do zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej, to muszą oni zadbać o odpowiednią jej formę. Tylko umowa zawarta przed notariuszem w formie aktu notarialnego (nie z podpisami notarialnie poświadczonymi – to forma „słabsza”) jest ważna i wiążąca.

Rozdzielność majątkowa w formie aktu notarialnego

Przed podpisaniem umowy majątkowej małżeńskiej, małżonkowie muszą zdecydować się na to, w jaki sposób chcą uporządkować swoje sprawy majątkowe w czasie trwania małżeństwa. Jest to decyzja bardzo istotna i brzemienna w skutkach, albowiem rzutuje ona następnie na potencjalne rozliczenia małżonków po ustaniu małżeństwa.

Klasyczna rozdzielność majątkowa powoduje, że każdy z małżonków zarządza swoim majątkiem, zachowuje dla siebie zarówno majątek nabyty przed zawarciem małżeństwa, jak i w czasie jego trwania. Jeżeli na przykład małżonkowie, którzy ustanowili między sobą rozdzielność majątkową nabywają wspólnie mieszkanie, to nabędą je w udziałach (np. po ½), a nie do tzw. współwłasności łącznej – bezułamkowej.

Drugą formą rozdzielności majątkowej jest rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków. Ten rodzaj rozdzielności majątkowej ma na celu ochronę małżonka, który np. w czasie trwania małżeństwa poświęca swój czas na prowadzenie gospodarstwa domowego i wychowywanie dzieci. W tym rodzaju rozdzielności nie ma co do zasady majątku wspólnego, jednakże w wypadku ustania małżeństwa, ten małżonek, który zgromadził mniejszy majątek, może żądać jego wyrównania tak, aby „dorobki” obu małżonków powstałe w czasie trwania małżeństwa były równe. Ten rodzaj rozdzielności majątkowej bilansuje więc „zyski” powstaje w czasie trwania związku małżeńskiego.

Sądowe ustanowienie rozdzielności majątkowej

Jak wspomniano wyżej, ustanowienie rozdzielności majątkowej nie stanowi problemu, jeżeli małżonkowie są co do tej kwestii zgodni. Co jednak, gdy jeden z małżonków konsekwentnie odmawia zawarcia umowy przed notariuszem? W takim wypadku, ustawa przewiduje przymusową rozdzielność majątkową, jednakże możliwość tak jest mocno ograniczona.

Zgodnie z art. 52 § 1 k.r.o., z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia rozdzielności majątkowej przez sąd. Po pierwsze zwraca uwagę fakt, iż takie przymusowe ustanowienie rozdzielności majątkowej wymaga interwencji sądu. Po drugie, od razu widać, że jest ono uzależnione od zaistnienia ważnych powodów. Czym one są? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta i wymaga oceny konkretnej sytuacji. W orzecznictwie sądów za ważny powód uznaje się w szczególności trwonienie majątku przez jednego małżonka, uzależnienie od hazardu, czy lekkomyślne rozporządzenie mieniem. Nie jest także wykluczone uznanie za ważny powód wystąpienia między małżonkami separacji faktycznej, która utrudnia wspólne zarządzenia majątkiem (patrz: Wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach z 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt I Ca 117/13).

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje także możliwość przymusowego ustanowienia rozdzielności majątkowej między małżonkami na żądanie wierzyciela jednego z nich. Proszę pamiętać, że rozdzielność majątkowa małżeńska powstanie z datą, którą wskaże w orzeczeniu sąd.

Kiedy rozdzielność majątkowa powstaje z mocy prawa?

Poza wyżej przytoczonymi przypadkami, kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje także możliwość powstania rozdzielności majątkowej z mocy samego prawa (bez umowy i bez orzeczenia sądu). Dzieje się tak w wypadku, gdy jeden z małżonków zostanie ubezwłasnowolniony całkowicie, uprawomocni się orzeczenie o ustanowieniu między małżonkami separacji lub orzeczenie rozwodowe, a także w sytuacji, gdy, co do jednego z małżonków zostanie ogłoszona upadłość. Wówczas, małżonkowie wychodzą automatycznie z ustroju wspólności majątkowej.

Podsumowanie

Konkludując, rozdzielność majątkowa ustanowiona między małżonkami nie musi oznaczać, że sobie oni nie ufają. Przeciwnie – rozdzielność majątkowa może dawać pewien komfort wspólnego życia rodzinnego w sytuacji, gdy np. jeden z małżonków prowadzi ryzykowną działalność gospodarczą, która potencjalnie może prowadzić do powstania dużego zadłużenia. Wówczas, majątek drugiego z małżonków jest bezpieczny i cała rodzina ma odpowiednie zabezpieczenie finansowe. Tym samym należy cieszyć się, że tradycyjne, pejoratywne rozumienie intercyzy odchodzi do lamusa. Zachęcam także do zapoznania się z pozostałymi artykułami na moim blogu, które znajdziecie Państwo TUTAJ.