Sprawa o zachowek jest jedną z wielu rodzajów spraw, którymi na co dzień zajmuje się nasza Kancelaria. Każda taka sprawa wymaga jednak osobistego podejścia i analizy. Zachowek jest jedną z tych instytucji prawa cywilnego, która często klientom wydaje się niezrozumiała, a czasem nawet krzywdząca. Oto bowiem, spadkodawca rozporządził całym swoim majątkiem, a mimo to w stosunku do spadkobierców formułowane są roszczenia. Należy jednak pamiętać, że zachowek to instytucja wywodząca się jeszcze z prawa rzymskiego (pars legitima), która została przyjęta przez porządek prawa europejskiego. Jak wygląda sprawa o zachowek w Krakowie – dużym mieście wojewódzkim? Ile trwa sprawa o zachowek w Krakowie? Co jest istotne w sprawie o zachowek? Na powyższe pytania postaram się udzielić Państwu wyczerpującej odpowiedzi.

Czym jest zachowek?

Zachowek jest instytucją prawa, która ma chronić spadkobierców ustawowych przed zupełnym ich pominięciem przez spadkodawcę. Tak jak wskazałem – jest instytucją wywodzącą się z prawa rzymskiego i występującą w ustawodawstwie europejskim. Jest on swojego rodzaju kompromisem pomiędzy zasadą swobody testowania, a ochroną interesów spadkobierców ustawowych. Jeżeli spadkobierca pominie osobę bliską w testamencie, to osoba taka może nabyć prawo do zachowku. Należy jednak pamiętać, że sprawa o zachowek, mimo że należałoby zakwalifikować ją do kategorii spraw spadkowych, sprawą o zapłatę. Zachowek przyjmuje bowiem formę roszczenia pieniężnego (o zapłatę).

Sprawa o zachowek – uprawnieni

Kodeks cywilny stanowi, że zachowek należy się zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Kto jest więc konkretnie uprawniony do zachowku? Odpowiedź jest prosta: uprawnione do zachowku są osoby, które dziedziczyłyby w oparciu o porządek ustawowy, gdyby nie to, że spadkodawca sporządził testament i należą do wyżej wskazanej grupy. Ustawa uprawnia do zachowku zstępnych w stosunku do spadkodawcy. Mogą to być więc: dzieci, wnuki, prawnuki spadkodawcy itd. Prawo do zachowku przysługuje oczywiście także małżonkowi spadkodawcy. Prawo do zachowku nie przysługuje jednak wszystkim wstępnym. Uprawnieni do zachowku są bowiem tylko rodzice spadkodawcy (ale już nie jego dziadkowie). Kto więc nie jest uprawniony do otrzymania zachowku? Wszyscy, którzy nie należą do ww. grupy osób. Należy jednak pamiętać, że spadkodawca może pozbawić zachowku (wydziedziczyć) osoby, które potencjalnie miałyby uprawnienie do zachowku. Sprawa o zachowek zazwyczaj więc odbywa się pomiędzy spadkobiercami, którzy w procesie są pozwani, a osobami pominiętymi przez spadkobiercę, którzy w procesie występują w charakterze powodów.

Sprawa o zachowek – czego można się domagać?

Przede wszystkim należy mieć na względzie, że roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Dochodząc zachowku dochodzimy de facto zapłaty określonej sumy pieniężnej. Jeżeli więc, spadkodawca miał wyłącznie nieruchomości, które zapisał w testamencie jednej osobie, niemożliwym będzie dochodzenie wydania tych nieruchomości.

Wysokość zachowku zależna jest od wartości majątku spadkowego. Wartość zachowku to co do zasady połowa wartości udziału spadkowego. Jeżeli jednak uprawniony jest stale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni, przysługuje mu aż 2/3 udziału spadkowego. Warto dodać na marginesie, że istnieje linia orzecznicza, która przyjmuje, że dla uznania niezdolnośći do pracy wystarczy osiągnięcie wieku emerytalnego. Brak zdolności do pracy bada się natomiast na moment otwarcia spadku, tj. śmierci spadkodawcy.

W praktyce więc uprawniony do zachowku może żądać połowy (lub 2/3) tego, co otrzymałby, gdyby dziedziczył na podstawie ustawy, tyle że w pieniądzu.

Sprawa o zachowek – przedawnienie

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Ulega ono przedawnieniu na swoich odrębnych zasadach. Ogólne przepisy o przedawnieniu znajdą tutaj zastosowanie pomocnicze. Roszczenie z tytułu zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. Oznacza to w uproszczeniu, że w ciąg pięciu lat od ogłoszenia testamentu, osoba uprawniona do zachowku powinna złożyć pozew o zapłatę. Proszę pamiętać, że upływ terminu przedawnienia oznacza, że roszczenia nie będzie można uzyskać od dłużnika na drodze sądowej. Terminu tego nie można przywrócić. Kwestię przedawnienia reguluje tutaj art. 1007 k.c.

Właściwość sądu w sprawie o zachowek

Sprawa o zachowek należy do katalogu spraw, co do których właściwość sądu jest ograniczona (właściwość wyłączna). Zgodnie z art. 39 kodeksu postępowania cywilnego:

Powództwo z tytułu dziedziczenia, zachowku, jak również z tytułu zapisu, polecenia oraz innych rozrządzeń testamentowych wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli miejsca jego zwykłego pobytu w Polsce nie da się ustalić, przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Oznacza to, że sądem właściwym nie zawsze będzie sąd miejsca zamieszkania pozwanego. Może to być sąd ostatniego miejsca pobytu spadkodawcy przed śmiercią albo sąd miejsca, gdzie znajduje się nieruchomość, którą pozostawił po sobie spadkodawca.

Sądem rzeczowo właściwym może być sąd rejonowy lub sąd okręgowy. Zależy to od wartości dochodzonego roszczenia. Jeżeli roszczenie nie przewyższa 100.000 złotych, to sprawa będzie rozpoznawana przez sąd rejonowy. W pozostałych przypadkach będzie należała do właściwości rzeczowej sądu okręgowego. W Krakowie powołane zostały cztery sądy rejonowe:

• Sąd Rejonowy dla Krakowa – Krowodrzy,
• Sąd Rejonowy dla Krakowa – Nowej Huty,
• Sąd Rejonowy dla Krakowa – Śródmieścia,
• Sąd Rejonowy dla Krakowa – Podgórza.

W wypadku, gdy sprawa o zachowek w Krakowie dotyczy roszczenia przewyższającego 100.000 złotych, to będzie ona rozpoznawana przez Sąd Okręgowy w Krakowie.

Sprawa o zachowek – Kancelaria prawo spadkowe Kraków

Pozew o zachowek nie różni się znacznie od innych pozwów w sprawach o zapłatę. Z punktu widzenia warunków formalnych zapraszam do lektury mojego artykułu na ten temat (LINK). Pamiętać trzeba, że opłata od pozwu o zapłatę zachowku podlega takim samym regułom jak pozew o zapłatę w innych sprawach – zależy od wysokości roszczenia. W uzasadnieniu pozwu o zachowek trzeba podać stopnień pokrewieństwa ze spadkodawcą, wykazać fakt sporządzenia testamentu. Pomocne będzie także przedstawienie postanowienia spadkowego lub aktu poświadczenia dziedziczenia. Należy też w pewien sposób oszacować majątek spadkowy – stanowi on punkt odniesienie do ustalenia wysokości roszczenia o zachowek. Warto w tym zakresie posiłkować się także opinią biegłego.

Sprawa o zachowek w Krakowie może toczyć się przed jednym z czterech sądów rejonowych albo przed sądem okręgowym (pisałem o tym wyżej) – w zależności od wysokości roszczenia.

W wypadku jakichkolwiek pytań, zapraszam do kontaktu.